3 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласының тұрғыны өзінің өмірінде ешқашан ұмытпайтын бейнеқоңырау алды. Экранда дүние жүзіне танымал қытай актері Джеки Чан пайда болды. Алайда бұл нақты жұлдыз емес еді — артында жасанды интеллект технологиясын пайдаланған алаяқтар тұрды. Олар атақты адамның бет-әлпетін цифрлық тәсілмен жасап, қаладағы тұрғынды қаржылық алдауға тартпақ болды. Бұл оқиға Қазақстандағы киберқылмыстың жаңа деңгейге шыққанын айқын көрсетіп отыр.

Полиция мәліметтері бойынша, алаяқтардың мынадай схемасы анықталды: алдымен олар ер адамға телефон шалып, өздерін банк қызметкерлері мен мемлекеттік комитет өкілдері ретінде таныстырды. Сөйлесудің белгілі бір сәтінде мошенниктер бейнеқоңырауға өтуді ұсынды. Дәл осы кезде экранда Джеки Чанның бейнесі пайда болды. Жасанды интеллект бет-пішінді, мимиканы, тіпті дауыс ырғағын да шынайы дәрежеде жеткізді. Адам экраннан танымал актерді көргенде алаяқтардың сөзіне деген сенімі еселеп артты. Олар болжамды қаржылық мәселені шешу үшін ақша аудару керек деп сендіруге тырысты.

Шымкент ДП-ның киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының оперуполномоченныйі Максат Жанысбаев бұл туралы нақты айтты: «Бір оқиғада алаяқтар ер адамға қоңырау шалып, банк пен мемлекеттік комитет қызметкерлері ретінде таныстырды. Жәбірленуші олардың сөзіне сенді. Содан кейін алаяқтар бейнеқоңырауға өтуді ұсынды, ол жерде дүниежүзілік атақты актер Джеки Чанның бейнесін пайдаланды. Бұдан басқа, ұқсас схемаларда алаяқтар қазақстандық атақтылардың бейнесін де пайдаланады, соның ішінде актер Таукел Мусилимнің образы да қолданылады». Маманның айтуынша, бұл технология жылдан жылға жетілдіріліп, жалғанды шындықтан ажырату барған сайын қиындап барады.

«Киберщит Қазақстан» жобасы аясында жүргізіліп жатқан ақпараттандыру науқанының бір бөлігі ретінде Шымкенттің сауда орталықтарының бірінде профилактикалық акция өтті. Полицейлер тұрғындарға ең кең тараған алдау схемалары туралы айтып берді, нақты мысалдар келтірді және цифрлық қауіпсіздік ережелері жазылған буклеттер таратты. Акцияға жасы үлкен азаматтардан бастап жастарға дейін қатысты. Себебі тәжірибе көрсеткендей, алаяқтардың тұзағына кез-келген адам түсуі мүмкін.

Бозарық шағын ауданының тұрғыны Алмасхан Еспаев акцияға арнайы келді. Оның айтуынша, отбасында бұрыннан белгісіз нөмірлерден келген қоңырауларға жауап бермеу және SMS-тен келген кодтарды ешкімге айтпау деген ереже бар. Бірақ зейнеткер алаяқтардың жаңа схемалары туралы білу үшін іс-шараға қатысқан. «Менің бір таныс адамым да зиян шекті — алаяқтар оны үш миллион теңгеге алдады. Бәрі банк арқылы болды. Ол такси шақырып жетіп келгенге дейін олар үлгіріп барлығын рәсімдеп, шоттан ақшаны алып кеткен. Осындай адамдар бар», — дейді Алмасхан Еспаев. Бұл жағдай алаяқтардың қаншалықты жылдам әрекет ететінін және жертіс тигізер алдында жәбірленушіге ойланып тұру мүмкіндігін де бермейтінін айқын көрсетеді.

Полиция статистикасы да алаңдатарлық. Өткен жылы Шымкентте 300-ге жуық интернет-алаяқтық тіркелсе, биылғы жылдың жеткен кезеңінде бұл сан 330-ға жетіпті. Бұл — тек ресми тіркелген деректер. Ал мамандардың пайымдауынша, жәбірленушілердің едәуір бөлігі ұят немесе үміттен айырылу сезімінен арыз берілмей жатуы мүмкін. Жалпы республика деңгейінде киберқылмыстар жыл сайын 20-25 пайызға өсіп келеді деп болжануда. Жасанды интеллект технологияларының жетілуі бұл тенденцияны одан әрі нығайтуда. Дипфейк бейнелерді жасайтын бағдарламалық жасақтамалар бүгінде жалпыға қолжетімді болып отыр, сондықтан оларды тек арнайы дайындықтан өткен хакерлер ғана емес, кез-келген ниеті бұзық адам пайдалана алады.

Сарапшылар дипфейк технологиясының тек қаржылық алаяқтықта ғана емес, саяси манипуляциялар мен беделге нұқсан келтіру мақсатында да белсенді қолданылатынын атап өтеді. Дүниежүзілік тәжірибеде атақты саясаткерлер мен кәсіпкерлердің жалған бейнесімен жасалған алаяқтықтар бірнеше миллион долларлық шығынға ұшыратқан. Қазақстан да осы жаһандық тенденциядан тыс қалмайды. Елдің ақпараттық кеңістігін қорғау үшін мемлекеттік деңгейде арнайы заңнамалық база мен техникалық шаралардың күшейтілуі талап етіледі.

Маман-сарапшылар азаматтарға бірнеше негізгі ережені ұстануды ұсынады. Біріншіден, белгісіз нөмірлерден келген қоңырауларға мұқият болу керек. Екіншіден, бейнеқоңырауда экранда кім пайда болса да, ақша аудару немесе жеке деректерді беру туралы сұраныстарға ешқашан бармас бұрын банкке немесе туыстарға хабарласу қажет. Үшіншіден, SMS-хабарламалардан келген растау кодтарын ешкімге, тіпті банк қызметкері болып таныстырған адамдарға да айтпау керек. Ең соңында — егер сізге белгілі бір жұлдыз немесе танымал тұлға кенеттен қоңырау шалып, қаржылық көмек сұраса, бұл дерлік жүз пайыз алаяқтық деп есептеген жөн. Мамандар еске салады: нағыз атақты адамдар бейтаныс адамдарға ешқашан ақша сұрап қоңырау шалмайды. Цифрлық сауаттылық пен сергектік — бүгінгі заманда өзіңізді қорғаудың ең сенімді қаруы.