1 қыркүйек 2026 жыл. Қазақстанның білім беру жүйесі үшін бүгін ерекше күн. Білім мерекесі — Бірінші қоңырау күнінде Шымкент қаласы елге тағы бір ірі жаңалықпен таныстырды. Бүкіл республикада баламасы жоқ кешенді цифрлық платформа — AIQYN жүйесі қалалық мектептерде толыққанды жұмыс режиміне ауысып, 9 айдың ішінде 10,2 миллиард теңге бюджет қаражатын үнемдегені ресми түрде расталды. Бұл сан жай статистика емес — бұл Қазақстанда мемлекеттік басқарудың цифрлық трансформациясы нақты нәтиже беретінінің айқын дәлелі.
Шымкенттегі бұл жобаның тарихы үш жыл бұрын басталды. 2023 жылы қала әкімдігі білім беру ұйымдарын басқарудағы негізгі мәселелерді анықтады: шашыраңқы деректер базасы, баяу хабарлама жүйесі, инфрақұрылымның тозығы жеткен бөліктерін уақытылы анықтамау және қауіпсіздіктің жеткіліксіз деңгейі. Сол кезде жергілікті IT-мамандар тобы бұл проблемаларды кешенді шешетін бірыңғай платформа жасауға кірісті. Отандық әзірлемелердің басым бөлігі шетелдік шешімдерді бейімдеу болып табылатын уақытта Шымкент команда ноутбуктан бастап, толық жергілікті өнімге дейін жол жүрді.
AIQYN платформасы — бірнеше іргелі жүйенің синергиясы. Оның негізін SAPA инфрақұрылымдық мониторинг модулі құрайды: бұл мектеп ғимараттарының техникалық жай-күйін, коммуникацияларды, электр жүйелері мен сантехниканы бірыңғай картада бейнелейді. Оған қоса, бейнебақылау жүйесі қарапайым камерадан алыс кетті — қазір 12 мыңнан астам интеллектуалды камера 147 мектепті нақты уақыт режимінде қорғайды. Жасанды интеллект агрессивті қимылдарды, қаруды, тыйым салынған аймақтарға кіруді және өрт белгілерін автоматты түрде ажыратып, оператор экранына дереу хабарлама жібереді. Хабарламада нысанның атауы, мекенжайы, нақты камера нөмірі және оқиға уақыты дәл көрсетіледі. «Дүрбелең түймесі» функциясы арқылы кез келген мектеп қызметкері Жедел басқару орталығына тікелей байланыса алады — бұл дәстүрлі телефон байланысы немесе хаттама жолымен уақыт жоғалтуды толығымен жояды.
Шымкент қаласының білім беру басқармасының бастығы Жандос Сейіткали жүйенің практикалық маңызы туралы: «Бұрын мектеп директоры бір мәселені шешу үшін бірнеше бөлімге хабарласып, ондаған қағаз толтыруы керек болатын. Қазір экранға қарай отырып, кадрлық жүктемеден бастап, асхана есебіне дейінгі барлық ақпаратты бір жерден алады. AI-ассистент үлкен деректер массивін қолмен өңдеместен, жай сұрақ қоя отырып шешім қабылдауға мүмкіндік береді», — деп атап өтті. Шынында да, жүйеге енгізілген AI-ассистент — бұл жасанды интеллекттің нақты мектеп өміріне органикалық сіңуінің үлгісі.
Азық-түлік пен тамақтану бақылауы — тағы бір маңызды бағыт. AIQYN оқушылардың асханаға кіру-шығуын және тамақтануды нақты уақытта тіркейді. Бұл, бір жағынан, мектеп тамақтануына бөлінген қаражаттың мақсатты жұмсалуын қамтамасыз етсе, екінші жағынан, ата-аналарға баласының дұрыс тамақтанып жатқанына сенімділік береді. Кадрлық есеп модулі — Sana жүйесі — мұғалімдер мен қызметкерлердің тарификациясын, жұмыс жүктемесін және кадрлық деректерді автоматты режимде басқарады. Тәжірибелі мектеп директоры Гүлмира Досанова: «Бұрын ай сайынғы тарификация кестесін жасауға 2-3 күн кетер еді. Қазір жүйе мұны бірнеше минутта орындайды. Мен уақытымды оқу процесіне жаратамын», — деп пікір білдірді.
Тәжірибелі IT-сарапшы, цифрлық трансформация саласындағы консультант Алибек Нұрмағамбетов AIQYN-ді жалпы ел контексінде бағалай отырып, маңызды тұжырым жасады: «Қазақстанда мемлекеттік секторды цифрландыру жобалары жиі бөлшектеніп келеді: бір министрлік бір жүйе жасайды, екіншісі — басқасын, ал олар бір-бірімен интеграцияланбайды. Шымкеттің AIQYN тәжірибесі бұл парадигманы сындырудың үлгісі. Бір платформа — бірнеше функция — нақты экономикалық нәтиже. Бұл модельді бүкіл республикаға тарату керек». Сарапшының сөздері негізсіз емес: 10,2 миллиард теңгелік үнемдеу — бұл тек 147 мектеп үшін. Елдегі жалпы мектептер санын ескерсек, жүйенің ұлттық ауқымдағы потенциалы бірнеше триллион теңгемен өлшенеді.
Шымкент тәжірибесін бақылаған өңірлер бос отырған жоқ. Алматы, Астана және Қарағанды облыстарының білім беру органдары AIQYN-ді зерделеуге мүдделілік танытты. Алайда мамандар бірқатар сынды да жасырмайды. Деректер қауіпсіздігі, жасанды интеллектпен жұмыс жасайтын мамандардың жетіспеуі және жүйенің ауылдық жерлердегі интернет инфрақұрылымына сәйкестігі — шешімін күтетін мәселелер. Шымкент командасы бұл сын-ескертпелерді ескеріп, платформаны жаңартуды жалғастырып жатқанын мәлімдеді.
Бүгін, Білім күнінде, Шымкенттің 147 мектебіндегі 180 мыңнан астам оқушы мен мұғалім AIQYN жасаған цифрлық ортада жаңа оқу жылын бастап жатыр. Бұл жүйе — жай технология емес, ол мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалануға, балалардың қауіпсіздігін арттыруға және мектеп басқаруын заман талабына сай жаңартуға бағытталған жүйелі ой-еңбектің жемісі. Қазақстанның цифрлық болашағы осындай жергілікті шешімдерден басталатынын Шымкент дәлелдеп берді.