1 қыркүйек 2026 жыл. Қыркүйек айының басталуымен бірге Қазақстан бойынша кибермәдениет айы ресми түрде өз есігін ашты. Биылғы жылы бұл маңызды науқан Шымкент қаласында ерекше белсенділікпен өтуде: жоғары оқу орындары, мектептер мен колледждерде киберқауіпсіздік бойынша кешенді түсіндіру жұмыстары қолға алынды. Оқушылар мен студенттерге интернет қауіпсіздігі, жеке деректерді қорғау, киберқауіптердің алдын алу және цифрлық ортада сақтықпен жүру туралы пайдалы ақпараттар жеткізілуде. «Киберқауіпсіздік — өзіңнен басталады» деген ұран аясында жүргізіліп жатқан бұл шаралар жастардың санасына мықты із қалдыруға тиіс.
Кибермәдениет айының тарихына үңілсек, бұл бастама Қазақстанда бірнеше жылдан бері жүзеге асырылып келеді. Алғашқы кездерде науқан тек астана мен ірі қалаларда өткізілсе, кейінгі жылдары оның ауқымы бүкіл елді қамтыған. Шымкент сияқты үшінші ірі мегаполисте бұл жұмыстардың жолға қойылуы — елдің аймақтық деңгейдегі цифрлық сауаттылыққа деген назарының артқанын айқын аңғартады. Ұлттық киберқауіпсіздік үйлестіру орталығының мәліметтеріне сүйенсек, 2025 жылы Қазақстанда тіркелген киберинциденттердің саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өскен. Осы өсімнің едәуір бөлігі жеке тұлғаларға бағытталған алаяқтық схемалары мен фишингтік шабуылдардан тұрады. Бұл сандар қоғамда цифрлық сауаттылықты арттырудың өміршең қажеттілікке айналғанын дәлелдейді.
Шымкенттегі кездесулерге қатысушы педагогтар мен сарапшылар өткізіліп жатқан шаралардың маңызын жоғары бағалауда. Қаланың жетекші жоғары оқу орындарының бірі — Оңтүстік Қазақстан университетінің ақпараттық технологиялар кафедрасының меңгерушісі Арман Сейітов: «Бүгінгі жастар цифрлық ортада өмір сүреді, бірақ олардың көпшілігі онлайн қауіптерді толық түсінбейді. Бір ғана фишингтік хат немесе жалған сайт арқылы адам жеке ақпаратынан немесе қаражатынан айрылуы мүмкін. Сондықтан мектеп қабырғасынан бастап цифрлық гигиена дағдыларын қалыптастыру — біздің басты міндетіміз» деді. Ал Шымкент қаласының білім бөлімінің өкілі Зарина Нұрланова осы шаралар аясында мектептерде өткізілетін сабақтар мен семинарлардың оқу бағдарламасына органикалық кіріктірілетінін атап өтті. «Бала интернеттегі қауіпсіздікті ересектерден үйренуі тиіс, ал егер үйде осы тақырыпта сөйлесілмесе, онда мектеп осы олқылықтың орнын толтыруы керек», — деп нақтылады ол.
Шымкенттегі бұл науқанның елдік маңызы өте зор. Қазіргі кезде Қазақстан халқының 85 пайыздан астамы интернетті белсенді пайдаланады, ал смартфон иелерінің саны жылдан жылға өсіп келеді. Дегенмен цифрлық сауаттылық пен кибергигиена мәдениеті техникалық мүмкіндіктерден едәуір артта қалуда. Мәселен, Ұлттық статистика бюросының 2025 жылғы зерттеуіне сәйкес, қазақстандықтардың 62 пайызы ешқашан өз онлайн аккаунттарының құпия сөзін жаңартпаған, ал 47 пайызы бейтаныс жіберушілерден келген сілтемелерді тексермей ашатынын мойындаған. Бұл деректер елде жаппай цифрлық ағартушылықтың қаншалықты қажет екенін айқын көрсетіп тұр. Осы тұрғыдан алғанда, Шымкент мектептері мен колледждерінде жүргізіліп жатқан түсіндіру жұмыстары — тек бір қаланың ғана емес, бүкіл елдің болашағы үшін маңызды инвестиция деп бағалауға болады.
Кездесулерде жастарға берілетін ақпараттың ауқымы да кең. Мамандар жеке деректерді қорғаудың негізгі принциптерін — екі факторлы аутентификацияны, күшті құпия сөз жасауды, жалған сайттарды анықтауды — түсіндіреді. Бұдан бөлек, киберқорлау, онлайн алаяқтық, жасөспірімдерге арналған зиянды мазмұн сияқты өзекті тақырыптар да қамтылады. Оқушылардың бұл тақырыптарға деген қызығушылығы жоғары. Шымкенттегі №15 мектептің оныншы сынып оқушысы Дәурен Ахметов: «Мен бұрын фишинг деген не екенін білмедім. Бүгінгі сабақтан кейін интернетте жүргенде анағұрлым сақ болатыным анық», — деп бөлісті. Мұндай кері байланыс науқанның нақты нәтиже беріп жатқанын растайды.
Кибермәдениет айы аясындағы шаралар тек білім беру мекемелерімен шектелмейді. Шымкент қалалық әкімдігінің өкілдерінен алынған мәліметтерге сүйенсек, қыркүйек айы бойы қалалық кітапханалар мен мәдени орталықтарда да тегін семинарлар өткізіледі, әлеуметтік желілерде ақпараттық контент таратылады, сондай-ақ жергілікті бизнес өкілдері мен мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері үшін корпоративтік тренингтер ұйымдастырылады. Бұл кешенді тәсіл науқанның тиімділігін едәуір арттырады, өйткені киберқауіпсіздік мәселесі жалғыз бір топтың ғана емес, қоғамның барлық мүшесінің жауапкершілігіне айналуы тиіс.
Сарапшылардың пікірінше, кибермәдениет айы сияқты бастамалардың тұрақты форматқа ие болуы — болашаққа деген кепілдік. Алдағы жылдары киберқауіптердің күрделілігі мен саны артқан сайын, оларға қарсы тұра алатын саналы азаматтарды тәрбиелеу стратегиялық маңызға ие болады. Қазақстанның 2030 жылға дейінгі цифрлық даму тұжырымдамасында да азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыру басымды бағыт ретінде белгіленген. Осы мақсатқа жету жолындағы Шымкенттегі бүгінгі жұмыстар — сол үлкен стратегияның нақты, жерде жүзеге асып жатқан бөлшегі. «Киберқауіпсіздік — өзіңнен басталады» деген ұран жай сөз емес, ол — жеке жауапкершілік пен саналы мінез-құлықтың символы. Бүгін мектеп қабырғасында осы санаға бойы сіңген жас ұрпақ ертең цифрлық Қазақстанның сенімді тіректеріне айналатынына күмән жоқ.