6 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласы бүгін Қазақстандағы ең ірі «ақылды қала» жобаларының бірін іске асыру жолында жаңа бетбұрысқа жетті. Қауіпсіздік жүйесін арттыруға бағытталған дрондық флот осы жылы 16 жаңа ұшқышсыз аппаратпен толықтырылды. Бұл шешім — еліміздің үшінші ірі қаласында смарт-технологияларды белсенді енгізудің айқын дәлелі.
Шымкент пен «Қазақтелеком» арасындағы ынтымақтастықтың бастауы бірнеше жыл бұрын қаланылды. Әкімдік пен телекоммуникация алыбы арасында жасалған меморандум Smart Shymkent тұжырымдамасының іргетасына айналды. Бұл тұжырымдама цифрлық инфрақұрылымды, «ақылды» бейнебақылауды, электрондық мемлекеттік қызметтерді және қала кеңістігін басқарудың заманауи тетіктерін қамтиды. Өткен жылы жобаның пилоттық кезеңінде бес дрон қалаға «жіберілді» — және нәтиже барлық күтілімнен асып түсті. Небәрі бір жыл ішінде 350-ден астам рет әуеден мониторинг жүргізілді, бірнеше жерде заңсыз қоқыс үйіндісі анықталды, бақылау камераларының жетпей тұрған аудандарында тәртіп бұзушылықтар тіркелді. Осынау табыс биылғы кеңейту шешімін айқындады.
«Біз технологиялардың тиімділігін тек сандармен емес, нақты нәтижелермен өлшейміз, — дейді қала әкімдігінің цифрлық даму бөлімінің басшысы Дәурен Сейтқали. — Пилоттық жылдың қорытындысы бізге дрондардың жай мониторинг құралы емес, мемлекеттік басқарудың толыққанды элементіне айнала алатынын көрсетті. Биыл 16 жаңа аппарат қосылуымен бақылау жүйесі мүлдем басқа деңгейге шығады». Сарапшылардың пікірінше, дрондардың полиция мен төтенше жағдайлар қызметінің жұмысына кіріктірілуі жедел ден қоюдың уақытын айтарлықтай қысқартады.
Жаңа флоттың міндеттері өте алуан: қалалық дрондар жоғары дәлдіктегі камералармен, жылу-бейнелеу сенсорларымен және деректерді нақты уақыт режимінде берудің арнайы модульдерімен жарақтандырылған. Олар маңызды инфрақұрылым объектілерін — трансформаторлық қосалқы станцияларды, су қоймаларын, тасымалдау торабын — үнемі бақылап отырады. Сонымен бірге тығыз тұрғын үй аудандарындағы, базарлардағы, демалыс парктерінің айналасындағы қоғамдық тәртіпті де бақылайды. Өрт пайда болған жағдайда дрон ошаққа адам жеткенге дейін жетіп, ортаның температурасы мен желдің бағыты жөнінде деректерді өрт сөндірушілерге жіберуге қабілетті. Бұл мүмкіндік жапырақты ормандар мен жасыл аймақтарға жақын орналасқан Шымкент үшін ерекше маңызды.
Заңсыз құрылыс мәселесі де дрондардың басты «нысанасына» айналды. Соңғы жылдары Шымкентте рұқсатсыз тұрғызылған нысандардың саны елеулі мәселеге айналғаны жасырын емес. Жер учаскелерін заңсыз иемдену, рұқсатсыз қосымша қабат салу, санкцияланбаған сауда нүктелерін орнату — мұның барлығы қала мекемелері үшін бас ауруына айналып отырды. Дрондар жерге түспей-ақ, барлық объектілерді жан-жақты суретке алып, нақты координаттарымен тіркеп, тиісті органдарға жолдай алады. «Қазақтелеком» АҚ-ның өңірлік директоры Нұрлан Бекова бұл мүмкіндікті «цифрлық заңдылық» деп атады: «Бұрын бір инспектор бір ауданды айналып шыққанша апта кетуі мүмкін еді. Енді дрон сол аумақты бір сағатта толық жабады. Бұл мемлекет ресурстарын үнемдеу ғана емес — бұл жемқорлыққа тосқауыл».
Шымкент тәжірибесі — Қазақстан аумасындағы бірегей емес, алайда ең жүйелі жобалардың бірі. Алматы мен Астана да дрондарды белгілі мақсаттарда сынақтан өткізді, бірақ Smart Shymkent форматындағы кешенді жүйе бүкіл ел бойынша осы деңгейде алғаш рет іске асырылуда. Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, Сингапур, Дубай және Барселона сияқты қалалар дрондарды қалалық басқарудың ажырамас бөлігіне айналдырып үлгерді. Сингапурда дрондар жылына 400-ден астам бақылау миссиясын орындайды, ал Дубайда авариялық дрон жауап беру уақыты орта есеппен 5 минутқа дейін жеткізілген. Шымкент осы нышандарды алдына мақсат етіп қояды.
Алайда жаңа технология қоғамдық пікірталасты да тудыруда. Кейбір тұрғындар жеке өмірге қол сұғу мүмкіндігінен сескенеді. «Дрон менің балконымның үстінен ұшса, бұл менің жеке кеңістігіме кіру емес пе?» — деп сұрайды Шымкенттің белсенді тұрғыны Айгүл Мәмбетова. Заң мамандары мұндай алаңдаушылықтарды орынды деп санайды: дрондарды пайдаланудың нақты заңнамалық шеңбері, деректерді сақтау қағидаттары және азаматтардың деректерін қорғау кепілдіктері жүйенің ашықтығын қамтамасыз ету үшін міндетті шарт болып табылады. Сарапшылар мемлекеттік органдардың осы мәселелерді жария түрде шешуін ұсынады.
Болашақ жоспарлар одан да ауқымды. 2027 жылға қарай Шымкент дрондарын жасанды интеллект жүйесімен байланыстыру, аномалияларды автоматты анықтау алгоритмдерін қосу жоспарлануда. Бұл дегеніміз — оператордың командасын күтпей-ақ, жүйенің өзі күдікті жағдайларды тауып, тиісті қызметке хабарлай алуы. Smart Shymkent жобасы — тек дрондар туралы ғана емес, жалпы алғанда Қазақстан қалаларының цифрлық болашағы туралы маңызды сигнал. Шымкент бүгін пилот ретінде ел алдында мақтанышты жауапкершілік арқалап отыр: егер тәжірибе сәтті болса, модель Қарағанды, Алматы облысы және басқа ірі орталықтарға да таратылуы мүмкін. Қаланың аспанындағы «электронды күзет» — бұл жай технология сынағы емес, жаңа мемлекеттік басқару мәдениетінің туылуы.