Қазіргі заманда интернет пен цифрлық технологиялар адам өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Смартфондар, әлеуметтік желілер, онлайн-банкинг және электрондық коммерция — мұның бәрі бізді үлкен мүмкіндіктермен қатар, жаңа қауіп-қатерлермен де бетпе-бет қалдырады. Осы шындықты терең түсінген Шымкент қаласындағы Ыбырай Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназиясы 2026 жылдың 19 қыркүйегінде жоғары сынып оқушыларына арналған маңызды шара өткізді. Мектеп аудиториясында ақпараттық қауіпсіздік пен кибергигиена мәселелері бойынша кешенді сабақ-семинар ұйымдастырылып, жүздеген оқушы осы өзекті тақырыппен тереңірек танысу мүмкіндігіне ие болды.

Шара кездейсоқ өткізілген жоқ. Соңғы жылдары Қазақстанда киберқылмыстың өсу қарқыны елеулі деңгейге жетті. Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен ақпараттандыру саласындағы мамандардың деректері бойынша, елімізде тіркелген киберінциденттердің саны жыл сайын орта есеппен 30–40 пайызға артып отыр. Тек 2025 жылдың өзінде ғана фишинг шабуылдары, жеке деректерді ұрлау және онлайн-алаяқтық фактілері бойынша мыңнан астам қылмыстық іс тіркелген. Бұл сандар қоғамның цифрлық сауаттылық деңгейін арттыру қажеттігін ашық көрсетіп отыр. Ерекше алаңдататын жайт — жәбірленушілердің арасында жасөспірімдер мен жастардың үлесі жыл өткен сайын көбейіп барады.

Семинарды ұйымдастырушылар осы ахуалды ескере отырып, бағдарламаны өте мұқият дайындаған. Шараға қатысқан ақпараттық қауіпсіздік саласының маманы Асқар Жұмабеков: «Бүгінгі оқушылар — ертеңгі цифрлық азаматтар. Олар интернетте жай ғана уақыт өткізіп қана қоймайды, сонымен бірге өз жеке деректерін, банктік ақпаратын, тіпті психологиялық денсаулығын да желіге тапсырады. Осы себепті кибергигиена дағдыларын мектеп қабырғасында меңгерту — біздің міндетіміз», — деп атап өтті. Мектеп директоры Гүлмира Сәрсенова да шараның маңыздылығын ерекше баса айтты: «Бізде физикалық гигиена сабақтары бар, дене тәрбиесі бар. Ендігі кезекте цифрлық гигиена да оқу бағдарламасының тұрақты бөлігіне айналуы тиіс. Бұл — заман талабы».

Сабақ барысында оқушылар бірнеше негізгі тақырыпты қамтыды. Фишинг шабуылдарын тану, күшті және бірегей парольдер жасау, екі факторлы аутентификацияны пайдалану, әлеуметтік желілердегі жеке деректерді қорғау және зиянды бағдарламалардан сақтану тәсілдері практикалық жаттығулармен бірге үйретілді. Статистикаға жүгінер болсақ, зерттеулер 13 мен 17 жас арасындағы жасөспірімдердің 68 пайызы бірдей парольді бірнеше платформада қолданатынын, ал 45 пайызы бейтаныс адамдардан келген сілтемелерге ойланбастан баса беретінін көрсетеді. Бұл деректер мектеп жасындағы балалар арасындағы ақпараттық сауаттылықтың жеткіліксіз екенін айқын дәлелдейді.

Бұл бастама Қазақстанның ұлттық цифрлық дамыту стратегиясымен тікелей астасып жатыр. «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында елімізде электрондық үкімет қызметтері кеңейтіліп, мемлекеттік сервистердің басым бөлігі онлайн-форматқа көшірілді. Бұл, бір жағынан, халыққа үлкен қолайлылық әкелсе, екінші жағынан, киберқауіпсіздік мәселесін ұлттық деңгейдегі басым бағытқа айналдырды. Атап айтқанда, «электрондық үкімет» порталы арқылы жасалатын транзакциялар санының артуымен бірге жалған сайттар мен алаяқтық схемалары да күрт өсіп отырған жайы бар. Сондықтан мектеп деңгейінен бастап цифрлық сауаттылықты қалыптастыру — тек білім беру мәселесі ғана емес, ұлттық қауіпсіздіктің де ажырамас бөлігі болып табылады.

Тарихи тұрғыдан қарасақ, Эстония мен Финляндия сияқты елдер кибергигиенаны мектеп бағдарламасына 2010-жылдардың ортасынан бастап енгізіп, осы салада айтарлықтай жетістіктерге жетті. Эстония бүгінгі күні Еуропаның ең дамыған цифрлық қоғамдарының бірі ретінде танылады, ал оның негізінде — мектеп партасынан басталған ақпараттық сауаттылық жатыр. Финляндиядағы зерттеулер кибергигиена курстарынан өткен оқушылардың онлайн-алаяқтыққа тап болу ықтималдығы 60 пайызға төмен екенін дәлелдеген. Қазақстан да осы озық тәжірибені өз болмысына бейімдей отырып, ұлттық киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруды стратегиялық мақсат ретінде белгілеген.

Семинардан кейін оқушылардың пікірі де ынтамен тыңдалды. Он бірінші сынып оқушысы Айдана Нұрланқызы: «Бұрын әлеуметтік желіде барлық ақпаратымды ашық қоятынмын, оның қандай қауіп туғызатынын ойламаппын. Бүгін көп нәрсені түсіндім», — деп бөлісті. Тағы бір оқушы Темірлан Асқаров: «Фишинг дегенді жалпы білетінмін, бірақ оны іс жүзінде қалай тануға болатынын білмедім. Енді сақтықпен қарарын», — деді. Мұндай тікелей реакциялар шараның нәтижелі болғанын, оқушылардың санасында нақты өзгеріс қалыптасқанын аңғартады.

Алдағы перспективаларға келер болсақ, мектеп әкімшілігі бұл шараны бірреттік іс-шара ретінде емес, тұрақты бағдарлама ретінде жалғастыруды жоспарлап отыр. Ата-аналар үшін де жеке семинарлар ұйымдастырылмақ, өйткені үй ортасындағы цифрлық қауіпсіздік мәдениеті балалардың онлайн-мінез-құлқына тікелей әсер ететіні дәлелденген. Шымкент білім бөлімінің өкілдері де осы тәжірибені қаланың басқа мектептеріне тарату мүмкіндігін қарастыруда. Цифрлық кеңістік — шексіз мүмкіндіктер алаңы. Бірақ оны қауіпсіз игеру үшін білім, сақтық және саналы мінез-құлық қажет. Ыбырай Алтынсарин атындағы №65 мектеп-гимназиясының бастамасы осы жолдағы маңызды қадам болып тарихқа енді.