14 қазан 2026 жыл. Шымкент қаласының тұрғындары интернет арқылы сатып алу кезінде кездесетін жаңа алаяқтық схемалары туралы ескертілді. Ақпараттық қауіпсіздік мамандары мен полиция өкілдері бірлесіп, қалалықтарға киберқылмыскерлердің ең жаңа амалдарын таныстырып, өздерін қалай қорғауға болатынын түсіндірді. Бүгінгі таңда цифрлық кеңістіктегі алаяқтық — тек жеке адамдардың ғана емес, бүкіл қоғамның алдында тұрған өзекті мәселеге айналып отыр.

Соңғы жылдары Қазақстанда электрондық коммерция нарығы қарқынды дамып келеді. Статистика комитетінің деректері бойынша, 2025 жылы елдегі онлайн-сауданың жалпы көлемі 3,2 триллион теңгеден асып кетті, ал тұтынушылар санының жыл сайын 20–25 пайызға өсіп отырғаны тіркелді. Шымкент — республиканың үшінші мегаполисі ретінде бұл үдерісте алдыңғы орындардың бірін алады. Дегенмен, онлайн-сауданың өсуімен бірге алаяқтық жағдайлары да артып отыр. Ішкі істер министрлігінің мәліметтеріне сүйенсек, 2025 жылы интернет алаяқтығына байланысты тіркелген қылмыс саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өсті. Шымкент облысы бойынша бұл сан ерекше алаңдаушылық тудырып отыр.

MSSP.GLOBAL компаниясының ақпараттық қауіпсіздік аудиторы Аида Қарбаева тұрғындар арасында ең кең тараған алаяқтық схемаларды атап өтті. «Киберқылмыскерлер технологияға емес, ең алдымен адам эмоциясына — сенімге, үрейге немесе тиімді ұсыныс алуға деген ынтызарлыққа сүйенеді. Жасанды шұғылдық сезімі сатып алушыны барлық мәліметтерді тексермей-ақ шешім қабылдауға итермелей алады», — деді маман. Оның айтуынша, бұл психологиялық манипуляция техникасы алаяқтықтың ең тиімді қаруына айналып отыр, өйткені ол ешқандай техникалық білімді қажет етпейді.

Зерттеушілер бірнеше кең тараған схеманы анықтаған. Бірінші схема — жалған интернет-дүкен сайттары. Алаяқтар нақты сайтқа сыртқы келбеті жағынан өте ұқсас беттерге сілтемелер жібереді немесе ресми қолданбаны айналып өтіп төлем жасауды ұсынады. Кейде сайт мекенжайында тек бір ғана әріп өзгертіледі, мысалы "kaspi.kz" орнына "kaspl.kz" немесе "kаspi.kz" деп жазылуы мүмкін. Байқамаған тұтынушы осы айырмашылықты сезбей, өз деректерін алаяқтарға тапсырып қояды. Екінші схема — қайталама төлем талабы. Сатып алушыға бірінші төлем өтпеді деп хабарлап, ақшаны тағы бір рет аударуды сұрайды. Үшінші схема — тауарды алғаннан кейін қосымша комиссия, сақтандыру немесе басқа да міндетті деп аталатын төлемдерді талап ету. «Бұл схеманың қаупі — адам бұрынырақ ақша жұмсап қойған болғандықтан, оны "аяқтауға" психологиялық тұрғыдан дайын болады», — деп түсіндіреді Аида Қарбаева.

Шымкент қалалық полиция департаментінің өкілі, аға лейтенант Берік Омаров бұл мәселенің ауқымын нақты сандармен бекітті. «Тек биылғы жылдың тоғыз айы ішінде Шымкент бойынша интернет-алаяқтыққа қатысты 847 арыз тіркелді. Орташа шығын бір жәбірленуші есебінен 120 мың теңгені құрайды, ал ең ірі жағдайда азамат 4,5 миллион теңгесінен айырылған», — деді ол. Полиция офицері тұрғындарды кез келген күмәнді жағдайда 102 нөміріне немесе департаменттің онлайн-порталына хабарласуға шақырды. Сонымен бірге ол: «Жоғалтқан ақшаны жаңа аударымдармен қайтаруға болады деп уәде ететін адамдарға мүлдем сенбеңіз — бұл екінші деңгейлі алаяқтық» деп ерекше ескертті.

Сарапшылар ұсынатын қорғаныс шаралары нақты әрі орындалуы қиын емес. Ең алдымен, сатып алуды тек ресми қолданбалар мен өзіңіз жақсы білетін сайттар арқылы жасаңыз. Сайт мекенжайын өзіңіз қолмен теріп енгізіңіз, сілтемеге баспаңыз. Кез келген төлем алдында үш сұраққа жауап беріңіз: шешімді өзім ерікті түрде қабылдадым ба, бұл қолданба немесе сайт маған таныс па, кімге, не үшін және қанша сома аударатыным нақты белгілі ме? Егер банктік карта деректері алаяқтарға тиіп кеткен болса, картаны дереу бұғаттап, банкке хабарласу керек. Сонымен қатар сатушымен жазысқан хат-хабарларды, телефон нөмірлерін, сілтемелер мен аудару растауларын сақтаңыз — бұл деректер полицияға арыз берген кезде маңызды дәлел болады.

Бұл мәселе тек Шымкентке ғана тән емес. Халықаралық киберқауіпсіздік ұйымдарының 2025 жылғы есептеріне сүйенсек, онлайн-алаяқтықтан зардап шеккен адамдардың 60 пайызы өздері технологиялық сауатты деп есептеген. Демек, мәселе білімнің аздығында емес, психологиялық қысым мен манипуляциялардың күшінде. Тарихи тұрғыдан қарасақ, алаяқтық схемалары технологиялар дамыған сайын бейімделіп отырған. 2010 жылдардағы SMS-алаяқтықтан бастап, 2020 жылдардағы жалған банктік қоңырауларға дейінгі жол — киберқылмыстың үнемі жаңарып отыратынын дәлелдейді.

Цифрлық сауаттылықты насихаттауда мемлекеттің де, азаматтық қоғамның да рөлі зор. Білім беру мекемелерінде, ауыл шаруашылық кооперативтерінде, зейнеткерлер үйінде — барлық жерде осы тақырыптағы ақпараттық сабақтар мен семинарлар ұйымдастырылуы тиіс. Ең осал топтар — егде жастағылар мен интернетті жаңадан игеріп жатқан тұрғындар. «Ең жақсы қорғаныс — хабардарлық. Алаяқтар жасырын жұмыс істейді, ал ашықтық пен білім оларды жеңетін ең мықты қару», — деп қорытты Аида Қарбаева. Шымкенттіктер мен барша қазақстандықтарға осы ескертуді назарда ұстай отырып, цифрлық кеңістікте сақтықты ешқашан ұмытпау өте маңызды.